Adaptacja mączlika do upraw kapustnych – skąd wziął się problem?
Mączlik warzywny stanowi przykład adaptacji szkodnika występującego na roślinach dziko rosnących do żerowania na gatunkach uprawianych przez człowieka. Przyczyną tego zjawiska w dużej mierze są wzrost temperatur i coraz łagodniejsze zimy, pozwalające agrofagowi na lepszy rozwój, wydawanie dodatkowych pokoleń i poszukiwanie nowych nisz, które mógłby opanować.
Pluskwiak ten, zanim przeniósł się na rośliny uprawiane przez człowieka, żerował na glistniku jaskółczym zielu, był też notowany na wilczomleczu migdałolistnym oraz na gruszyczce zielonawej. Na warzywach kapustnych został wykryty w 2014 roku na Lubelszczyźnie i Mazowszu. Problem się pogłębił, gdy odnotowano obecność agrofaga (w 2015 roku) na uprawach rzepaku, które stały się miejscem jego namnażania. Obecnie mączlika warzywnego można spotkać na przeważającym obszarze Polski, choć jeszcze nie wszędzie jego populacja jest liczna.
Jak rozpoznać mączlika warzywnego? Charakterystyka i cykl życia
Osobniki dorosłe mączlika warzywnego to pluskwiaki o długości do 1,5 mm. Rozpiętość ich skrzydeł wynosi mniej więcej 3 mm. Głowa i tułów są ciemne, odwłok żółtawy i pokryty białym woskowym nalotem. Skrzydła mają jedną żyłkę pośrodku, a na każdym skrzydle przednim znajdują się dwie ciemne plamki. Jest to cecha charakterystyczna, pozwalająca odróżnić ten gatunek od mączlika szklarniowego. Szkodnik ma aparat gębowy typu kłująco-ssącego.
Zimują samice na dolnej stronie liści roślin żywicielskich, w tym ostatnio licznie na rzepaku ozimym. Wytrzymują spadek temperatur nawet do -18oC. Po nadejściu wiosny na żywicielu zimowym rozwija się pierwsze pokolenie. Następnie szkodnik migruje na inne rośliny kapustowate, gdzie może rozwinąć kilka pokoleń. Samice składają jaja od połowy maja do września. Jaja mają owalny kształt oraz wyrostek, który jest zagłębiony w tkance rośliny. Początkowo są jasne, następnie ciemnieją. Są ułożone pionowo w okrąg lub półokrąg na dolnej stronie liścia, co też jest charakterystyczne dla tego gatunku. Płodność jednej samicy to nawet 100–150 jaj.
Z jaj, po 7–10 dniach, wylęgają się larwy, które przechodzą przez cztery stadia rozwojowe. Są one owalne, lekko wypukłe, barwy białej, a całe ich ciało pokrywa warstwa wosku. Czwarte stadium larwalne (czyli puparium) już nie żeruje. Larwy mają aparat gębowy kłująco-ssący. Silnie wydzielają spadź. Czas rozwoju stadiów larwalnych skraca się wraz ze wzrostem temperatury, choć zwykle każde ze stadiów trwa 10 dni. W lecie samice pokonują krótkie dystanse, natomiast jesienią, zwłaszcza gdy jest ciepło, potrafią przelecieć nawet do 2 km w poszukiwaniu roślin do zimowania. Zasiedlają wówczas głównie glistnika jaskółcze ziele, mniszka lekarskiego, mlecz polny, cykorię podróżnika i rzepak ozimy.
W temperaturze ±28oC czas rozwoju szkodnika trwa mniej więcej 20 dni, a im niższa temperatura, tym bardziej ten okres się wydłuża, nawet do 48 dni. Gatunek rozwija kilka pokoleń w ciągu roku. Ich liczba zależy od przebiegu pogody. Im jest cieplej i im dłużej trwa sezon wegetacyjny, tym jest ich więcej. Standardowo przyjmuje się, że w Polsce w ciągu roku pluskwiak wydaje na świat 3–5 pokoleń.
Objawy żerowania mączlika – jak szkodzi uprawom?
Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy mączlika warzywnego, które nakłuwają tkanki i wysysają soki, prowadząc przy licznym występowaniu do osłabienia roślin, co jest groźne zwłaszcza w okresach suszy. Mogą w ten sposób ograniczać plonowanie i pogarszać jego jakość. W miejscu silnego żerowania mogą pojawiać się przebarwienia tkanek, a także rozwijać się sprawcy chorób. Ponadto wydzielana przez pluskwiaki spadź powoduje rozwój grzybów sadzakowych. Grzyby te ograniczają powierzchnię asymilacyjną liści, nie wspominając o psuciu wyglądu roślin – zarówno przez spadź, grzyby sadzakowe, jak i samego szkodnika – które wymagają dokładnego mycia, a w przypadku kapusty obrywania liści okrywowych.
Zwalczanie mączlika warzywnego – skuteczne metody
Zwalczanie mączlika warzywnego często wymaga wykonania kilku zabiegów. Najważniejsze jest jednak niedopuszczenie do jego licznego rozwoju, stąd tak istotny jest monitoring występowania szkodnika na warzywach.
1. Monitoring – klucz do szybkiej reakcji
Obserwacje pojawu szkodnika prowadzi się od maja do końca okresu wegetacji roślin. Mączlika poszukuje się na spodniej stronie liści. Można również sprawdzać obecność owada wczesną wiosną na roślinach, na których zimuje (wspomniane chwasty czy rzepak ozimy). W monitoringu wykorzystuje się także żółte tablice lepowe, które umieszcza się mniej więcej 1 m nad ziemią i obserwuje nalot form dorosłych.
2. Metody agrotechniczne – ograniczanie siedlisk
W metodzie agrotechnicznej stosuje się izolację upraw od miejsc zimowania szkodnika, w tym zwalcza się chwasty żywicielskie. Ponieważ mączlik warzywny ukrywa się pod liśćmi, a szczególnie sprzyjają mu i chronią go karbowane blaszki liściowe, dlatego w ochronie roślin kluczowe jest dotarcie do miejsc jego stałego przebywania.
3. Biologiczne i biotechniczne sposoby ochrony
W metodach biologicznej i biotechnicznej wykorzystuje się m.in. grzyba Beauveria bassiana w formie opryskiwania roślin. Biotechnicznym rozwiązaniem, które może wspomóc ograniczanie populacji szkodnika, jest choćby olejek pomarańczowy (np. Limocide), który poza ograniczaniem niektórych chorób (np. bielika krzyżowych), wykazuje działanie owadobójcze. Warto stosować także preparaty bazujące na związkach silikonowych (np. Next Pro), które działają w sposób mechaniczny poprzez przyklejenie szkodnika do rośliny i unieruchomienie go. Jednak warunkiem ich skuteczności jest bardzo dokładne pokrycie spodu liścia cieczą.
4. Chemiczne środki ochrony – ograniczone możliwości
Ochrona chemiczna to kolejna metoda zwalczania mączlika warzywnego. Jednak w przypadku kapusty białej kurczą się rozwiązania – obecnie zarejestrowane substancje na mączlika warzywnego i inne mączliki to: cyjanotraniliprol, flonikamid (np. Alakazam 500 WG) i kwasy tłuszczowe C14-C20. Malejąca liczba substancji czynnych niepokoi, ponieważ w takich warunkach szkodnik bardzo łatwo może się uodparniać na środki ochrony roślin, zwłaszcza gdy wykonuje się kilka zabiegów w sezonie. Tym bardziej więc warto nie tylko rotować substancje czynne, ale przede wszyskim stosować je naprzemiennie z innymi metodami – mechaniczną, biologiczną czy biotechniczną.
Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy mączlika warzywnego, które nakłuwają tkanki i wysysają soki, prowadząc przy licznym występowaniu do osłabienia roślin, co jest groźne zwłaszcza w okresach suszy. - Dr hab. inż. Paweł K. Bereś
Pracownik naukowy Terenowej Stacji Doświadczalnej IOR-PIB w Rzeszowie. Doktor habilitowany nauk rolniczych w dyscyplinach rolnictwo i ogrodnictwo. Ekspert, szkoleniowiec i doradca w dziedzinach uprawy i ochrony roślin oraz entomologii. Autor blisko 1000 publikacji, w tym kilku książek. Popularyzator nauk przyrodniczych.
